Forum voor Democratie langs de meetlat van het rechts-populisme

 

Zaterdag 30 november j. l. vond in Barneveld het partijcongres van Forum voor Democratie plaats. In enkele kranten werd in het weekend hier aandacht aan besteed en dat leverde de volgende ‘koppen’ op: 

Algemeen Dagblad: Onder luid applaus herstructureert Baudet zijn partij een beetje

Vergezeld van ronkend applaus zette Forum voor Democratie tijdens een congres vooral de nieuwe partijstructuur op, met meer bestuursleden. Zo wordt de leegte van de verstoten Henk Otten gevuld, al wordt die naam gemeden.

NRC: In Barneveld draait de wereld even om Forum

Forum voor Democratie wil volop doorgaan als beweging tegen het establishment. Over de interne perikelen werd op het jaarcongres niet meer gesproken.

De Volkskrant: Een bonte stoet van strijders in het cultureel verzet, verenigd rond Baudet

Op het partijcongres van Forum voor Democratie trekt zaterdag een bonte parade van rechts-conservatieven voorbij. De sprekers, van de Amerikaanse ambassadeur Pete Hoekstra tot rapper Lange Frans, bevechten een gezamenlijke vijand: ‘cultuurzwakte’.  De interne strijd blijkt ondertussen gestreden.

In een vorig artikel heb ik geprobeerd te omschrijven wat we kunnen verstaan onder rechts-populisme. In deze bijdrage wil ik uitgaande van het artikel uit De Volkskrant, omdat daar veel uitspraken zijn vermeld van sprekers op het congres, nagaan welke kenmerken van het rechts-populisme die ik heb benoemd, terug te vinden zijn in deze uitspraken.

Jan-Werner Müller, hoogleraar Politieke Wetenschappen aan Princeton University, geeft in zijn boek What is Populism?, de volgende omschrijving: ‘Populisme is een moralistische verbeelding van de politiek, een manier om naar de politieke wereld te kijken die een moreel zuiver en volledig verenigd – maar uiteindelijk fictief  - volk contrasteert met elites waarover wordt beweerd dat ze corrupt of anderszins moreel inferieur zijn”. Daarnaast zijn populisten volgens Múller anti-pluralistisch: ze beweren dat zij en alleen zij  het volk vertegenwoordigen en de politieke tegenstanders behoren tot de immorele corrupte elite.

Als je er vanuit gaat dat de samenleving bestaat uit twee tegenover elkaar staande groeperingen: het pure, eigen, autochtone volk aan de ene kant en de corrupte politieke, economische, wetenschappelijke elite, inclusief de media en de rechterlijke macht, aan de andere kant, dan vloeien daar mijns inziens enkele karakteristieken  van rechts-populisme uit voort.

1.      Nationalisme, een land met een eigen dominante cultuur, waaraan ‘allochtonen’ zich moeten aanpassen; trots zijn op de helden uit de eigen geschiedenis (geen ruimte voor kwalijke bladzijden uit de nationale geschiedenis); agressieve houding tegenover burgers of groeperingen die andere opvattingen hebben zoals: moslims, mensen met linkse opvattingen, de Europese Unie enz.

2.      De politiek moet de wil van het volk volgen, dit kan het beste door gebruik te maken van vormen van directe democratie zoals referenda; dit gebeurt in de redenering van de populist niet of te weinig in een parlementaire democratie waar het ‘partijkartel’ van de partijen al decennia lang de dienst uitmaakt (nepparlement, omdat het niet de wil van het volk uitvoert!). Verzet namens het volk tegen de corrupte politieke, economische, wetenschappelijke elite, inclusief de media, de rechterlijke macht en de linkse leraren, is noodzakelijk.

3.      De leider van de populistische beweging, weet wat het volk wil en gebruikt de legitimiteit van de democratische verkiezingen om zijn macht te consolideren en zo mogelijk uit te breiden: Erdogan in Turkije, Trump in de VS, Urban in Hongarije, Johnson en Farage in Groot-Brittannië, Bolsonaro in Brazilië, Wilders en Baudet (als ze de kans krijgen?) in Nederland

4.      Onorthodoxe middelen zijn toegestaan om dit heilige doel (uitvoeren van de wil van het volk) te bereiken.                                                                                                   

a. Creatief omgaan met de waarheid: Alternatieve feiten presenteren (gewoon leugens), anderen beschuldigen van fake news (ook al is er bewijs voor het tegendeel).  Baudet: “Ik zeg wat het volk denkt, dus ik heb per definitie gelijk” .

b. Grof taalgebruik om tegenstanders zwart en belachelijk te maken:

            c. Intensief gebruik maken van sociale media

d. Veelvuldig gebruik van ‘humor’ en het provoceren van de politieke tegenstanders.  Komieken hebben van oudsher een bijzondere maatschappelijke positie. Zij mogen alles wat wij niet mogen. Zij kunnen straffeloos inconsequent zijn, want: het is maar een grapje. Voorbeelden genoeg: Donald Trump, Boris Johnson, en in ons land Wilders en vooral Thierry Baudet  en Hiddema.     

Kiest u bij de volgende uitspraken die in het artikel in de Volkskrant voorkomen,  maar uit bij welk kenmerk u het citaat het beste vindt passen!

“De ziel van Forum is hier te vinden in wetenschapsjournalist Simon Rozendaal, die zich in één adem verzet tegen het ‘bizar dure’ klimaatbeleid én tegen de recente aanvallen op de reputatie van de Hollandse zeehelden. ‘We mogen trots zijn op onze zeevaarders. Zij maken deel uit van onze maritieme cultuur, die gewend is om om te gaan met andere culturen. Je bent hier welkom, mits je je gedraagt. Dat hebben we te danken aan Piet Hein en Michiel de Ruyter.’

                                                                                                                     

“Forum kun je hier zoeken in het betoog van de jonge rechtsfilosoof Eva Vlaardingerbroek die zich onder luide toejuichingen van haar overwegend mannelijke publiek uitspreekt tegen ‘de gevaren van het hedendaags feminisme’. ‘U weet het heren: als u een deur openhoudt voor een vrouw bent u volgens de feministen van vandaag een seksist.’ Ze verhaalt over vrouwen die hun oksels niet scheren en over een recente Women’s March in Amsterdam waar ze getuige van was: ‘De leuzen gingen van Dood aan het patriarchaat, via All men are trash tot All refugees are welcome here. Ziet u wat daar gebeurt? De westerse man is de aartsvijand maar de massa-immigratie uit zeer patriarchale samenlevingen is voor onze feministen geen enkel probleem.’

En gezien de reacties van de zaal is Forum zeker te ontdekken in het levensverhaal van het Gelderse Forum-Statenlid Armita Taheri, als kind hier gekomen vanuit Iran. ‘Ik ben gevlucht voor de onderdrukking van de islam. Hier heb ik vrijheid gekregen om vrouw te zijn. Ik ben Nederlander geworden. Met één nationaliteit. Maar nu zie ik het geweld en de onderdrukking hier toenemen. Onze eigen regering, het kartel, laat de islam, de sharia en het salafisme toe. We weten wat dat in ons mooie land heeft aangericht. Ik heb het tot mijn 8ste meegemaakt in Iran en nu zie ik het opnieuw gebeuren.’ 

Senator Paul Cliteur, fractievoorzitter in de Eerste Kamer, legt even later uit wat zich hier afspeelt: dit is een culturele strijd, op vele fronten tegelijk. ‘En dat is iets heel groots. Nederland leidt aan cultuurzwakte. Alles wat met ons te maken heeft wordt weggezet als verkeerd, racistisch, verouderd of nationalistisch. En alles wat anders is, wordt verheerlijkt. Waarom worden onze waarden zo slecht verdedigd?’

En waar anders maakt ‘blokkeer-Friezin’ Jenny Douwes (‘Forum staat voor onze Nederlandse tradities, daarbij voel ik me thuis') haar opwachting samen met Jan Cees Vogelaar, met zijn stichting Agrifacts een van de aanvoerders van het boerenverzet tegen het stikstofbeleid. Vogelaar grijpt terug op de leus van wijlen Pim Fortuyn: ‘Wij willen geen keuzes gebaseerd op groen-roze dromen en niet-controleerbare rekenmodellen. Wij willen een partij die zegt wat ze denkt en doet wat ze zegt. Ook voor boeren is het tijd voor Forum voor Democratie.’ 

De politieke fijnproevers hebben dan al genoteerd dat een van die andere slepende kwesties rond Forum inmiddels is afgedaan. De vraag of we wel of niet in de EU moeten blijven, stond immers aan de basis van de rumoerige breuk tussen Baudet en tweede man Henk Otten. ‘De Britse economie na de Brexit zal binnen vijf jaar sterker groeien dan die van de EU', weet Europees fractievoorzitter Rob Roos hier vandaag zeker. ‘Als je zelf kan bepalen wat het beste is voor het land, word je creatief en pas je je aan aan de omstandigheden. Ik ben overtuigd dat Nederland beter af is als we het contract met de EU gaan verbreken.’

En tot slot Thierry Baudet

Hij keert daarom terug naar ‘waar het ons allemaal om begon', de bestuurlijke vernieuwing: weg met de regeerakkoorden en de coalitiedwang, meer ruimte voor referenda. ‘Als je puur naar de verkiezingsprogramma’s kijkt, is er gewoon een meerderheid van 77 zetels in de Kamer om de migratie in te perken. Er is ook een meerderheid voor verhoging van de rekenrente van de pensioenfondsen. En voor verlaging van het eigen risico in de zorg. Ja, zelfs voor meer referenda. Als we nou eens af komen van die dichtgetimmerde regeerakkoorden en toegaan naar een Kamer die per onderwerp kijkt: waar is een meerderheid voor? En als we er niet uitkomen, leggen we het aan de bevolking voor.’

In het artikel in de NRC wordt Baudet als volgt geciteerd: “Het is een allesomvattende kijk op politiek, waarin de politieke praktijk zelf vaker een obstakel dan een middel is. „Het parlementaire gebeuren is een theaterstuk”, zegt Baudet in zijn slottoespraak. „Het doet er allemaal niet toe, het besluit staat al vast.” Hij wil bestuurlijke vernieuwing: een kleinere rol voor regeerakkoorden, zakenkabinetten, de terugkeer van het referendum”.

De twee eerste kenmerken die ik noemde komen in deze uitspraken veelvuldig aan de orde: nationalisme en het verzet, namens het volk tegen de elite, het kartel. Ook kenmerkend voor het populisme is dat alles draait om het behoud van de eigen cultuur en dat er  strijd voor nodig is om die te behouden. In mijn omschrijving heb ik de houding tegenover de vrouw (het feminisme) niet genoemd, maar vooral Thierry Baudet heeft hierover in het verleden krasse uitspraken gedaan.

Bij de uitspraken van Baudet draait om het pleiten voor directe vormen van democratie, zoals referenda. Mij troffen vooral de uitspraken over de parlementaire meerderheden die er voor een aantal zeer uiteenlopende onderwerpen zouden zijn te vinden. Dat klinkt aanlokkelijk en zelfs redelijk, maar het lijkt me onmogelijk om zo een land democratisch en financieel verantwoord te besturen. Een parlementaire democratie kenmerkt zich vooral door het feit dat je als bestuurder ook rekening houdt met minderheden. Dat het niet gaat om een dictatuur van ‘de helft+ 1’. Daarnaast ontbreekt hoe dan ook de financiële onderbouwing.

Ter verduidelijking van mijn  standpunt wat betreft directe democratie en parlementaire meerderheden maak ik gebruik van de opvatting van Jan-Werner Müller.

Hij ziet populisme als een gevaar voor de democratie omdat populisme naar het hart gaat van de westerse democratie. Democratie stoelt op pluralisme. In een pluralistische samenleving leven burgers van diverse komaf en overtuiging vreedzaam samen, in een kader van collectieve regels. Dat pluralisme wijzen populisten af. Het is belangrijk om dat vast te stellen. Hij vindt wel dat je met populisten moet discussiëren over mogelijke hervormingen van het politieke systeem, want in een democratie moet je discussies voeren. Maar wel met iedereen. Dat betekent dat populisten moeten accepteren dat alle burgers, dus ook minderheden, mee moeten kunnen praten.

Een aantal kenmerken van rechts-populisme zijn in de weergave van wat er op het partijcongres van Forum voor Democratie afgelopen weekend is gezegd niet te herkennen.

Daarom wil ik nog even aandacht schenken aan de TV- recensie van Frank Heinen in de Volkskrant van 1 december. Met als kop “De man die klaagt dat hij geen aandacht krijgt is niet van de talkshowtafel weg te slaan” schrijft hij:

“Vrijdag zat FvD-leider Thierry Baudet bij Pauw. Alvorens hij aan een (specialisten ter zake het schuim op de lippen brengend) stikstofbetoog begon, wilde hij nog wel even uitleggen waarom hij het initiatief Ongehoord Nederland (Karskens enz.) zo enthousiast heeft begroet. Pauw herkende in Baudet niet direct een ongehoorde: ‘Dit is de tiende keer dat u hier zit, sinds u politicus werd.’ Er volgde een compilatie van talloze andere NPO-optredens. Hij zit er zo vaak dat de meeste politiek koffiedikduiders hem intussen gewoon bij de voornaam noemen. Het lag anders, legde Baudet uit. Die uitzendingen zaten vol framing, en een schrijnend gebrek aan standpuntendiversiteit. Even werd die keer aangehaald dat hij op Twitter had gevraagd of weergod Gerrit Hiemstra niet ontslagen kon worden. Ach, hoe typisch NPO weer, terugkomen op iets wat ‘evident als geintje’ was bedoeld en bovendien twee jaar oud. Mensen namen alles maar letterlijk. Ironie-hie! Even daarvoor had de partijleider-met-twee-zetels beweerd dat er in Zweden elke dag aanslagen plaatsvinden. Vast ook een gebbetje, net als die keer toen hij uitlegde hoe wetenschappers, docenten, kunstenaars en journalisten het land ondermijnen”.

In dit citaat  zijn ‘creatief omgaan met de waarheid’ en het ‘gebruik van humor’ herkenbaar, naast de grote afkeer van de erkende media. Vooral het afdoen van uitspraken die veel reacties teweeg brengen, als geintje en ironie, is één van de handelskenmerken van Baudet. Dat maakt hem vaak ongrijpbaar voor zijn politieke tegenstanders.

Als uitsmijter: neem het rechts-populisme in Nederland heel serieus. Een reddingsboei voor een ieder die zich als persoon of als lid van een groep niet erkend en gezien voelt ( verdedigers van zwarte Piet en de boeren bijvoorbeeld). Daarom rust er volgens mij een belangrijke taak op de schouders van de politici van de ‘klassieke’ partijen. Neem de zorgen van deze mensen serieus, maar ga je niet gedragen als populisten. Hoe? Dat is nog niet zo gemakkelijk. In een volgend artikel ga ik een poging doen om een antwoord te geven op die vraag.

Teun Monster                                                                                                                                      Historicus en oud-docent geschiedenis, maatschappijleer en maatschappijwetenschappen