Dreigende oorlog tussen China en de VS Essay

Essay

Dreigende oorlog tussen China en de VS? Kritische kanttekeningen bij De Val van Thucydides.

Waarom is leren van de geschiedenis zo moeilijk?

Het katern De Verdieping van Trouw had op vrijdag 28 april 2017 een omslagfoto met fanatiek ogende soldaten en daaronder stond geschreven: Machtsstrijd. Trappen China en de VS in een klassieke val?

Het eerste artikel van het katern had als titel “de val van Thucydides” vooraf gegaan door een foto van een parade van bewapende Noord-Koreaanse militairen.

De oplopende spanning tussen Kim Jong-un,de leider van Noord-Korea en Trump, de president van de VS, is de aanleiding voor het schrijven van dit artikel dat vooral gaat over de machtsstrijd tussen China en de VS. Een strijd tussen de heersende macht Amerika en het opkomende China. Volgens de schrijver van het artikel “leert de geschiedenis dat zo’n grote machtsverschuiving meestal tot oorlog leidt”. De vraag is of je ooit met zekerheid kan stellen: de geschiedenis leert dat….. Het komt mij voor als een uitspraak die lijkt op: “uit onderzoek blijkt”. Zolang een duidelijke overtuigende argumentatie ontbreekt kan ik met dat soort uitspraken weinig. Ze slaan de discussie dood. Ik doe de schrijver van het artikel te kort als ik het hier bij zou laten, want hij levert een scala aan argumenten om zijn uitspraak te onderbouwen:

“Dit wordt wel ‘De val van Thucydides’ genoemd, naar de Griekse geschiedschrijver die er in de vijfde eeuw voor Christus voor het eerst over schreef. De stadsstaat Athene groeide in die tijd uit tot het centrum van de Griekse beschaving. Filosofie, toneel, architectuur, handel, de scheepsvloot, democratie – het was allemaal van een niveau dat nog nooit eerder was vertoond. Dat leidde tot afgunst en onzekerheid bij de gevestigde macht Sparta. Vrees voor Atheense overvleugeling noopte de Spartaanse machthebbers tot een reactie. Dreigementen over en weer, en allerlei conflicten, ontaardden in een verwoestende oorlog die – met tussenpozen – dertig jaar duurde. Beide staten kwamen zo verzwakt uit de strijd dat ze nooit meer hun vroegere grootsheid evenaarden. “De opkomst van Athene en de angst die dat veroorzaakte in Sparta maakten oorlog onvermijdelijk”, schreef Thucydides.”

“Geïnspireerd door dit verhaal uit de Oudheid analyseerden onderzoekers van de Amerikaanse Harvard-universiteit zestien belangrijke gevallen in de laatste 500 jaar waarbij een gevestigde macht werd geconfronteerd met een opkomende macht. In twaalf van de zestien gevallen resulteerde de machtsverschuiving in een oorlog.”

Mooie onderbouwing zou je zeggen. De parallellen liggen voor het oprapen. De opkomst van China als economisch en militaire macht en de angst die dat veroorzaakt bij de VS zijn voor (bijna) iedereen zichtbaar. Want sinds de Tweede Wereldoorlog is Amerika de dominante macht rond de Stille Oceaan, maar China voert zijn defensiebestedingen al jaren sterk op en beschouwt de Oost-Chinese en Zuid-Chinese Zee als zijn invloedssfeer. De Chinezen willen de Amerikaanse schepen weghouden uit die wateren en zien Amerikaanse marinepatrouilles als een provocatie.

Ook zonder de historische vergelijking die “De val van Thucydides” wordt genoemd zie je als welingelichte krantenlezer dat de kans op een steeds gevaarlijker confrontatie zeer reëel is. Wat is dan de toegevoegde waarde van een historische vergelijking? Zo’n historische analogie levert alleen maar bruikbare informatie op voor toekomstig handelen als men zich bewust is van een aantal “valkuilen”.

1 Is de les die we kunnen leren uit een bepaalde gebeurtenis in het verleden duidelijk en eenduidig?

2 Let op de verschillen tussen vroeger en het heden (vooral omdat we in dit geval praten over een concept dat 2500 jaar oud is).

3 Voor welk doel wordt de analogie gebruikt?

4 Vooral in de (wereld)politiek maar ook in het persoonlijk leven blijkt dat de meeste mensen vaak toch weer in dezelfde fouten vervallen. Hoe komt dat? Naar mijn mening komt het door het menselijk tekort ondermeer verwoord in de 7 hoofdzonden: hoogmoed (narcisme), hebzucht (macht), onkuisheid (lust), nijd (jaloezie), onmatigheid (vraatzucht), woede, gemakzucht (luiheid).

Ik wil met deze valkuilen in het achterhoofd nog eens naar De Val van Thucydides kijken.

In een artikel in The Diplomat stelt de schrijver Leon Whyte dat de interpretatie die via De Val Van Thucydides van de Peloponnesiche oorlogen wordt gegeven maar de helft is van de werkelijke betekenis van het werk van Thucydides. Volgens hem is de echte val waarin leiders van landen telkens weer trappen het feit dat oorlog vaak veroorzaakt wordt door angst, hoogmoed en eer. Hij illustreert dat met meerdere voorbeelden waarvan ik er één zal weergeven. Thucydides schrijft over een redevoering van Archidamus, de koning van Sparta, die het Spartaanse volk vertelt dat de Spartanen de kracht van Athene niet moeten onderschatten en hij dringt er bij zijn toehoorders op aan niet overhaast een beslissing te nemen waar veel levens op het spel staan, rijkdom, steden en niet te vergeten: eer.

Maar een andere leider Sthenelaidas,van Sparta riep de Spartanen op voor oorlog te stemmen omdat de eer van Sparta dat vraagt. De Spartanen volgden Sthenelaidas, en dit leidde tot een oorlog om de eer en vanwege de angst.

Ik ben geen specialist wat betreft de Griekse oudheid en ik heb van de historicus Jona Lendering geleerd dat je heel voorzichtig moet zijn met de bronnen waarop de geschiedenis van de oudheid is gebaseerd, maar bovenstaand voorbeeld maak toch wel duidelijk dat je uit een bepaalde gebeurtenis meerdere en wellicht ook andere lessen kan leren. 

Nu heeft de Chinese president Xi Jimping bij zijn bezoek aan president Obama in 2015 laten merken dat hij zijn klassieken kent: “ De zogenaamde Val van Thucydides bestaat niet. Maar als grootmachten grote misrekeningen maken dan zullen ze dergelijke “vallen” zelf veroorzaken. We moeten met zijn allen samenwerken om te voorkomen dat we in de Val van Thucydides trappen”. China Voice noemt 10 redenen waarom China en de VS de Val van Thucydides kunnen vermijden. Eerst wordt er vermeld dat het bestuderen van een concept dat 2500 jaar oud is, te vergelijken is met moderne doktoren die hun medisch handelen baseren op de werken van Erasistratus. De huidige tijd  verschilt sterk van de tijd van het klassieke Griekenland en de mensheid heeft meer wijsheid om herhaling van de geschiedenis te voorkomen. De Chinese schrijver van de Engelse editie van China Voice haalt in september 2015 een Chinees gezegde aan dat verkort weergegeven luidt: “om succes te behalen moet er sprake zijn van de juiste persoon (Trump?!) op het goede moment op de goede plaats.

Als dit nu het geval is dan hebben China en de VS een uitgelezen kans om niet in de Val van Thucydides te trappen en te zorgen voor een win-win situatie voor beide landen en voor de hele wereld. En dan volgen tien argumenten waaruit moet blijken dat de tijd er rijp voor is:

1: Eeuw van vrede
We leven in een tijd waar vrede, ontwikkeling en samenwerking de trend zijn. Ondanks regionale conflicten zijn er geen tekenen van het uitbreken van een volgende wereldoorlog. Steeds meer landen kiezen er voor om met elkaar te overleggen om problemen op te lossen.
2: Lessen uit het verleden
Het is belangrijk het pleidooi in herinnering te roepen dat de stichters van de Verenigde Naties hielden bij de oprichting in 1945: “  de komende generaties te behoeden voor de gesel van oorlog welke twee maal in ons leven voor immens verdriet heeft gezorgd”. Haat en oorlog kunnen alleen maar rampen veroorzaken, vooral omdat zowel China als de VS kernwapens bezitten.
3: De Chinese weg
China is geen Athene en de VS geen Sparta.
Inderdaad is China is een opkomende Natie, maar het is een vredevolle opkomst.
China is niet op zoek naar expansie. Er is geen reden voor de vrees dat China via een oorlog het leiderschap van de VS wil betwisten.
4:De Pacific
Zowel China als de VS zijn belangrijke vertegenwoordigers van de Asia-Pacific region met veel economische groei een een groot ontwikkelingspotentieel. China en de VS hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid om te zorgen voor vrede, stabiliteit en voorspoed in deze regio. Dat is ook de wens van de andere landen in de regio.
5: Wederzijds economische afhankelijkheid
De twee landen hebben een handelsvolume van  555 miljard U.S.-dollar jaarlijks en 120 miljard aan wederzijdse investeringen. De schatting is dat in 2022 China de grootste wereldwijde importeur is. De export van de VS naar China zal naar verwacht meer bedragen dan 530 miljard dollar en kan voor 3.34 miljoen nieuwe banen zorgen.
De Pacific heeft ruimte genoeg voor beide landen om zich te ontwikkelen. Het is de eerste keer in de geschiedenis dat een bestaande grootmacht en een grootmacht in opkomst met zoveel gemeenschappelijke belangen.
6: Wereldspelers op het internationale toneel
China is nu een belangrijke speler op het internationale toneel. Hoe meer het een ver ontwikkeld land is, hoe meer het belang heeft bij een vredige en stabiele internationale situatie. Dit geldt ook voor de VS. Volgens Xi vormen China en de VS als ze goed samenwerken een  vaste rots van stabiliteit en een aanjager van de wereldvrede. Dit gebeurt al in zake de nucleaire spanningen rond Iran en Noord-Korea en op het gebeid van klimaatverandering, aanpak van terrorisme en het verminderen van de armoede.  
7: Contact tussen beide leiders
President Xi en President Obama zijn overeengekomen om de relatie tussen beide landen te bevorderen via een frequente communicatie. Daardoor zijn beide landen op de hoogte van elkaars strategische bedoelingen en kunnen fouten in fundamentele kwesties vermeden worden. (Wat doet president Trump?)
8: Contacten tussen de burgers van China en de VS
Elke 17 minuten is er een vliegtuigverbinding tussen de 2 landen. Steeds meer jongeren (nu al 500.000) studeren in elkaars landen.
9: Verschillende culturen Difference management
Het is vanzelfsprekend dat er verschillen zijn op het terrein van geschiedenis, cultuur, sociaal en politiek systeem, maar er is ook samenwerking op veel gebieden. De twee landen zullen doorgaan met overleg op miltiair, ruimtevaart, cyber en open zeeën. 
10: Wederzijds respect
China en de Verenigde Staten zijn belangrijke staten. In 1972  zorgde Richard Nixon’s bezoek aan China voor een handreiking over de Stille Oceaan heen waardoor de betrekkingen tussen beide landen genormaliseerd werden.
Als De val van Thucydides vervagen wordt door een nieuw model van goede betrekkingen tussen beide landen kunnen China en de Verenigde Staten een belangrijke bijdrage leveren aan de toekomst van de wereld en de wijsheid van de mensheid.

Het is goed om je te realiseren dat dit een Chinese visie is op de verhoudingen tussen beide staten. Vooral bij punt drie over de Chinese weg kun je je vraagtekens plaatsen: “Inderdaad,  China is een opkomende Natie, maar het is een vredevolle opkomst. China is niet op zoek naar expansie. Er is geen reden voor de vrees dat China via een oorlog het leiderschap van de VS wil betwisten”.
Maar sinds het moment dat Trump president van de Verenigde Staten is kun je ook onzeker worden over de rol die hij in de toekomst in de buitenlandse politiek en in het bijzonder met betrekking tot zijn houding tegenover Noord-Korea en China zou kunnen spelen.

Concluderend kunnen we stellen dat de vraag uit de titel van dit artikel: “Dreigende oorlog tussen China en de VS? “ op basis van een historische vergelijking met de Val van Thucydides niet zo maar met “ja” beantwoord kan worden. Vooral omdat de les die we kunnen leren uit een bepaalde gebeurtenis in het verleden niet altijd duidelijk en eenduidig is en omdat de verschillen zoals we gezien hebben tussen de omstandigheden van 2500 jaar geleden en het heden behoorlijk groot kunnen zijn.

Maar dat laat niet onverlet dat het van groot belang is dat wereldleiders door kennis te nemen van de Val van Thucydides de gelegenheid krijgen om er alles aan te doen om niet in die val te trappen. De Val van Thucydides is dus geen wetmatigheid waaraan niet te ontkomen zou zijn.